Uber & nền kinh tế sáng tạo

Những chuyển động tích cực trong quản lý nhà nước đang được cho là chìa khóa để mở nốt những nút thắt nặng nề nhất của môi trường kinh doanh Việt Nam – nút thắt về tư duy. Vào những ngày cuối cùng của năm 2014, cuộc làm việc giữa Bộ Giao thông Vận tải (GTVT) và Giám đốc chính sách của Uber khu vực châu Á – Thái Bình Dương đã chốt lại câu chuyện kéo dài về việc cấm đoán hay cho phép sự tồn tại của loại hình dịch vụ mới mẻ này tại Việt Nam.

uber

Từ phép thử "nặng đô" Uber

Một khuôn khổ pháp lý về điều kiện kinh doanh cho dịch vụ này sẽ được Bộ GTVT chính thức hóa. Cơ quan thuế cũng đã lên xong phương án tính các loại thuế liên quan để trình Bộ Tài chính phê duyệt. Động thái này hoàn toàn trái ngược với tuyên bố trước đó ba tuần (cũng từ Bộ GTVT) với nội dung đây không phải là hình thức kinh doanh vận tải phù hợp với quy định của nước ta. Thậm chí, thông tin trên các báo về cuộc họp báo của bộ này sau khi Hiệp hội Taxi TP.HCM có công văn "kêu cứu" tới Thủ tướng Chính phủ và Bộ GTVT (về việc xem xét, làm rõ tính pháp lý của loại hình Uber) còn nhắc tới cả công văn Bộ GTVT gửi tới Bộ Công an đề nghị chỉ đạo các lực lượng liên quan kiểm tra tính pháp lý của taxi Uber. Tương tự là công văn Bộ GTVT gửi tới Bộ Thông tin và Truyền thông, đề nghị các cơ quan chức năng tuyên truyền về hình thức vận tải có thu tiền qua ứng dụng Uber không bảo đảm quyền lợi cho người đi xe...

Ở đây, tạm chưa bàn tới nội dung chính sách cụ thể mà các cơ quan quản lý nhà nước đang đề xuất cho loại hình mới xuất hiện ở Việt Nam từ tháng 7/2014, bắt đầu rộ lên từ tháng 10/2014 và đỉnh điểm là những lời kêu cứu của các doanh nghiệp taxi truyền thống. Như ông Nguyễn Đình Cung, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) nhận định, thị trường đang nhìn vào ứng xử của cơ quan quản lý nhà nước để đưa ra những tín hiệu mới.
"Nếu Nhà nước chỉ cho phép kinh doanh theo những quy định hiện hành, quy tất cả những gì chưa có trong pháp luật là vi phạm thì sẽ đồng nghĩa với việc đóng cửa trước những sáng tạo của thị trường và doanh nghiệp. Ngay cả các điều kiện kinh doanh khi cần thiết phải có cũng phải được xây dựng trên tư duy khuyến khích sự sáng tạo và cạnh tranh dựa trên sáng tạo, chứ không thể là xin – cho", ông Cung nói.

Khuyến nghị của ông Cung là rất đáng suy nghĩ, nếu nhìn lại lời kêu cứu của các doanh nghiệp taxi truyền thống và những phản ứng rất khác nhau của cùng một bộ quản lý lĩnh vực vận tải, khi xuất hiện một dịch vụ mới. Lẽ đương nhiên, Uber sẽ tác động trực tiếp tới nhóm doanh nghiệp taxi đang hoạt động, thị trường sẽ có sự phân chia mới, đòi hỏi mô hình cũ phải thay đổi để cạnh tranh. "Lời kêu cứu của Hiệp hội Taxi TP.HCM là hợp tự nhiên, vì họ muốn làm khó cho người mới, muốn bảo vệ "địa tô" của nhóm lợi ích hiện hành. Quản lý nhà nước phải đứng trên các nhóm lợi ích, vì lợi ích tổng thể của nền kinh tế và người dân để xử lý vấn đề", ông Cung phân tích.

Tới cơ hội cho một nền kinh tế sáng tạo

Taxi Uber chắc chắn là một sự kiện đặc biệt của năm 2014, ít nhất là trong đánh giá của ông Nguyễn Đình Cung. Thậm chí, ông Cung đang kỳ vọng sự kiện này sẽ "phá băng" tư duy quản lý Nhà nước, từ "chọn cho" mà Luật Đầu tư 2014 sẽ cho vào dĩ vãng từ ngày 1/7/2015, đến "chọn bỏ" được luật này cập nhật. Cũng thời điểm này, trong hệ thống luật pháp Việt Nam, tội danh kinh doanh ngành nghề không có trong đăng ký kinh doanh cũng sẽ chính thức bị gỡ bỏ, với quy định được cho là đột phá của Luật Doanh nghiệp 2014 về việc không ghi ngành nghề đăng ký kinh doanh trong giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh. Nghĩa là những điều kiện pháp lý để thúc đẩy sức sáng tạo của người dân, của doanh nghiệp đang dần được hoàn thiện.

Môi trường kinh doanh của Việt Nam đang hội tụ những điều kiện cần để bước sang một trang mới. Tuy nhiên, khâu thực thi vẫn là một nỗi lo. Phải nói rõ, phần lớn những thay đổi này sẽ tác động trực tiếp đến tư duy và hành vi ứng xử của lãnh đạo các cơ quan Chính phủ, giới công chức, những người trực tiếp thực hiện các thủ tục hành chính liên quan đến đầu tư. Nhưng hơn thế, hiệu quả và chất lượng của công việc này đang dựa rất lớn vào tư duy của những người được giao nhiệm vụ rà soát, xây dựng danh mục này.

Ông Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam đã từng nhấn mạnh đến thời gian nộp thuế của doanh nghiệp giảm được 290 giờ, từ 537 giờ/năm xuống còn 247 giờ/năm, ngay sau khi ngành thuế sắp xếp lại trình tự trong nội bộ ngành, thông qua việc sửa một số thông tư. Theo ông Thiên, áp lực từ xã hội là cần thiết. "Nếu không có áp lực, những công việc mà họ quyết định cắt bỏ sẽ vẫn được chứng minh là cần thiết cho quản lý nhà nước. Đây không phải là chuyện của riêng ngành thuế", ông Thiên nói.

Rõ ràng, như các chuyên gia kinh tế đã phân tích, bài toán Việt Nam đang đối mặt là phải xây dựng được bộ máy có năng lực nội sinh để đổi mới, có bản lĩnh để chấp nhận sự sáng tạo, nuôi dưỡng và khuyến khích sự sáng tạo, thay vì cách áp đặt hành chính quen thuộc. Làm được vậy mới tạo ra được động lực mới cho môi trường kinh doanh của Việt Nam.

Minh Anh/DNOL